डेढमहिना अघिदेखिको तीज पर्वको मौलिकता

Advertisement

तीज पर्व डेढमहिना अघिदेखि नै सुरु हुन्छ तर त्यसलाई मान्ने तरिकाले भने वर्तमान समयमा फरक रूप लिँदै आउन थाल्यो । पौराणिक कालमा पार्वतीले महादेव प्राप्तिका लागि निरहार व्रत बसी आफ्नो मनोकामना सिद्ध गरेको विश्वासले तीजको व्रत बस्ने चलन सुरु भएको भनाई छ ।

Advertisement

तीज पर्वलाई तीन रूपमा विभाजन गरेर गर्ने गरिन्छ । श्रवाण महिनामा पूणर््िामाको तेस्रो दिन हरियाली तीज पर्छ । त्यसै दिन पर्वतीलाई शिवजीसँग विवाह गर्ने इच्छा प्रकट भएको थियो । पौराणिक कथामा उल्लेख यो पर्व मानव सभ्यताको विकाससँगै खेतीपातीको रोपाइँको समय सकिएपछि हिलाले खाएको आफ्नो हातखुट्टामा तिउरी अर्थात् मेहेन्दी लगाएर आफ्नो शरीरको सुरक्षा गर्नुका साथै पोषिला खानेकुरा खाने परम्परा बस्यो । यसलाई एउटा छोटो तीजको रूपमा नै लिन थालियो । यस समयमा जतात्यतै हरियालीले मनमा उमङ्, हर्ष, उल्लास उत्पन्न हुने भएकाले पनि हरियाली तीज पर्व नाम दिएको मान्यता छ ।

त्यसको १५ दिनपछि काजरी तीज मनाइन्छ । यस दिन विवाहित महिलाहरूले आफ्नो मातापिताको घरमा गएर झुला तयार गरी खुसीको साथमा भजनसँग तीज गीत गाउने परम्परा छ । सबै महिलाहरू एकै ठाउँ जम्मा भएर नाचगाान गर्ने गरिन्छ । कृष्णको आगमनलाई भव्यताका साथ सबै परिवार एकै ठाउँमा बसेर स्वगत गरिन्छ । कृष्णजन्माष्टीको अघिल्लो दिन पनि दर खाने परम्परा छ । त्यसको १५ दिनपछि हरितालिका तीजका रूपमा मनाउने परम्परा हो ।

यस दिन पार्वतीको पिताले पर्वतीको विवाह विष्णुसँग गरिदिने प्रशङ्ग उठाएपछि पर्वतीले आफ्नो साथीहरूको सहयोगमा आफै अपहरण भएर महादेवलाई पति रूपमा पाउन तपस्यमा लिइन् भन्ने पौरणिक कथा छ । पार्वतीलाई सखीहरूले हरण गरी वनमा लगेको हुँदा हरत–आलिका– हरतालिका, हरित (अपहह्त)–अलिका– हरितालिका यसरी दुबै नामले प्रचलित छ ।

प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल तृतीयका दिन तीजको निरहार व्रत बस्ने परम्परा पौराणिक कालदेखि नै रहेको परम्परा स्पष्ट हुन्छ । पार्वती तपस्यमा लिन भएपछि उनले पानी पनि नखाई एकान्तमा एक्लै तप गरेर बसेको प्रसङ्गले पनि तीजको दिन निराहार व्रत बस्ने परम्परा बसेको हुनुपर्छ भन्ने पौराणिक मान्यता रहिआएको छ । साथै यसै दिन भगवान श्रीकृष्णको न्वारनको दिनका रूपमा लिने हुँदा विशेष हर्षोल्लासका साथ मनाउने चलन चलिआएको छ ।

तीजको अघिल्लो दिन दर अर्थात् दरो किसिमले मिठो–मिठो खाना खाने परम्परा त्यतिबेलादेखि नै रहि आएको हो । व्रतको दिन पेट अडिलो होस भनेर बिहान कुखुरा नबासुन्जेल दर खाने चलन हाम्रा पूर्वजले बसालेका थिए । व्रत–उपवास बसेर परिवारको सुस्वास्थ, दीर्घायु हुने कामना गर्ने चलन रहेको हो । तीजको अघिल्लो दिन शुद्घ शाकाहारी खाएर व्रत बस्ने चलन रहेको होे । पार्वतीले निराहार व्रत बसेर तपस्या गरेको र आफ्नो मनोकामना पुरा भएको थियो । त्यसैले बिहे नगरेका चेलीहरूले यस दिन निराहार व्रत बसे आफूले चाहेजस्तो पति पाउने जनविश्वास छ । टाडाटाडा विहे गरेर दिएका चेलीबेटी माइत जाने फूर्सद र समय तीजकै बेला हुने भएकाले पनि त्यसदिन माइतमै रहेर श्रीमानको लामो आयुको कामना गर्ने परम्परा रहेको जनविश्वास छ ।

आस्था र विश्वासले भरिएको हाम्रो सस्ंकृति परम्परादेखि चल्दै आएको पाइन्छ । एकजना महिलाले मलाई प्रश्न गर्दै सोध्नुभयो, ‘व्रत बसेरै श्रीमानको आयु लामो हुने भए कोही पनि पुरुषको मृत्यु हुँदैन्थ्यो होला नि ।’ अहिलेको परिवेशमा यस्तो तर्क चल्नु स्वभाविक कुरा हो । के वास्तवामा तीजको व्रतले श्रीमानको आयु लामो हुने हो त ? सैद्धान्तिक ज्ञानमा भन्दा पनि व्यवहारिक ज्ञानमा के देखिन्छ त ? विभिन्न कोणबाट अध्ययन गर्दा माइत आएको चेलीलाई माइतीले मीठो परिकारहरू खानदिने र धेरै खादा पनि सञ्चो नहुने भएकाले पनि व्रतले पेटलाई खाली गराउने र मानिसलाई निरोगी हुन सहयोग गर्ने व्यवहारिक ज्ञानमा देखिन्छ ।

मनमा विश्वास र आस्थाले देवीदेवतालाई आराधाना गरेर यसरी व्रत बस्दा शरीरमा सकारात्मक ऊर्जा पैदा हुने गर्दछ । व्रत भनेको एकाग्रको माध्यम हो । कामकाजी विरामी, रोगी तथा अशक्तलाई जरुरी छैन । देखावटी रूपमा व्रत बस्नु भन्दा पनि आफूले सकेको गर्ने हो । मनलाई शान्ति राख्ने हो, आत्माले जे भन्छ त्यहीं गर्ने हो । सक्छौं भने अहङ्कार, अरुलाई दुःख दिने प्रवृत्ति, घमण्ड, दुराचार, अहित, बेविचारी, स्वर्थी प्रवृत्ति त्याग गर्नु सबै भन्दा ठुलो धर्म हो ।

हामीले कर्मअनुसार नै फल पाउने हो । हाम्रो परम्परा र संस्कृति कुनै न कुनै देवी देवताप्रति आस्था रहेर नै मनाउने गरिन्छ । जसले गर्दा स्वयंमा सकारात्मक ऊर्जा र विश्वास प्राप्त हुन्छ । मानवसभ्यताको विकाससँगै मानिसमा आस्था, विश्वासले नै सकारात्मक ऊर्जा दिन्छ भन्ने कुरा पौराणिक कालदेखि नै मान्य भएको कुरा हामी अध्ययन गर्न सक्छौं । तीज पर्व सबै समुदायमा आआफ्नो अनुकुल, सभ्यता संस्कृतिअनुसार मनाउँदै आएको पाइन्छ । तीजको सबैमा शुभकामना ।